Wielen als Verplicht Cultureel en Juridisch Kenmerk van de Woonwagen
Wielen als Verplicht Cultureel en Juridisch Kenmerk van de Woonwagen ?
Jazeker!
1. Inleiding: waarom wielen geen detail zijn maar een beschermd cultureel fundament
De woonwagen is geen willekeurige woning, maar een cultureel identiteitsdrager. De fysieke kenmerken van de woonwagen — waaronder wielen, houtbouw en verplaatsbaarheid — zijn geen technische details, maar constitutieve elementen van een beschermde woonvorm.
Het College voor de Rechten van de Mens (CRM) heeft in 2018 vastgesteld dat de woonvorm een wezenlijk kenmerk is van de culturele identiteit van woonwagenbewoners:
"Op grond van nationale en internationale jurisprudentie is er juridische ondersteuning voor twee 'wezenlijke' kenmerken van de leefwijze van woonwagenbewoners te onderscheiden: woonvorm en familiebanden."
Daarmee valt de woonwagen — inclusief haar traditionele fysieke kenmerken — onder de bescherming van artikel 8 EVRM, artikel 17 IVBPR en artikel 5 van het Kaderverdrag inzake de bescherming van nationale minderheden (FCNM).
2. Nationale jurisprudentie: zonder wielen is het geen woonwagen
De meest directe en juridisch bindende uitspraak over de fysieke kenmerken van de woonwagen is ECLI:NL:RBDHA:2019:76. De rechtbank Den Haag oordeelde:
"Woonwagenwoningen mogen dan van binnen en van buiten lijken op een woonwagen, maar – naast het feit dat de wielen ontbreken en de woonwagen is gebouwd van steen en niet van hout – bieden deze woningen niet het genot dat zo kenmerkend is voor het wonen in een woonwagen."
BRON: ECLI:NL:RBDHA:2019:76. RBDHA 2019, r.o. 5.5
Deze uitspraak legt drie punten vast:
Wielen zijn een essentieel onderscheidend kenmerk van de woonwagen.
Houtbouw is eveneens essentieel.
Het woongenot van de woonwagencultuur bestaat alleen in een echte woonwagen.
De rechter maakt dus expliciet onderscheid tussen:
woonwagen (met wielen, hout, verplaatsbaar), en
woonwagenwoning/chalet (zonder wielen, van steen).
Dit onderscheid is juridisch bindend voor gemeenten, woningcorporaties en commerciële partijen.
3. Internationale jurisprudentie: de woonvorm moet authentiek blijven
Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) heeft herhaaldelijk geoordeeld dat de woonvorm van woonwagenbewoners een traditionele manier van leven is die door artikel 8 EVRM wordt beschermd:
"This way of living includes not only the right to have a certain kind of home but also the right to maintain identity as a Gypsy and lead a life in accordance with that tradition."
BRON: EHRM Buckley v. UK, 1996
De "certain kind of home" verwijst naar de traditionele woonwagen, niet naar een chalet of prefab-unit. Het Hof benadrukt bovendien:
"Measures affecting the stationing of caravans affect their ability to maintain their identity and to lead a private and family life in accordance with that tradition."
BRON: EHRM Winterstein v. Frankrijk, 2013, par. 142–143
Daaruit volgt:
De woonwagen zelf is onderdeel van de beschermde identiteit.
De fysieke kenmerken van de woonwagen vallen onder die bescherming.
De staat mag deze kenmerken niet vervangen of moderniseren.
4. Het Kaderverdrag Minderheden: verplichting tot behoud van traditionele kenmerken
Het Kaderverdrag verplicht Nederland om de traditionele leefwijze van minderheden te beschermen
"Staten moeten zich onthouden van maatregelen die de kern van deze cultuur en identiteit beperken."
BRON: CRM Advies 2018, verwijzing naar FCNM
Het CRM stelt expliciet:
"Het gegeven dat de Nederlandse overheid woonwagenbewoners niet heeft erkend als nationale minderheid, onverlet laat dat het Kaderverdrag Minderheden van toepassing is op deze groep."
BRON: CRM Advies 2018
Artikel 5 lid 1 FCNM verplicht staten:
"de voorwaarden te bevorderen die noodzakelijk zijn voor het behoud van cultuur, identiteit, tradities en culturele erfgoed."
Omdat wielen een cultureel erfgoedkenmerk zijn, volgt hieruit: De staat mag geen woonvormen promoten of opleggen waarbij wielen ontbreken.
5. Het materiële gelijkheidsbeginsel: bescherming van verschillen, geen normalisatie
Het CRM stelt:
"Het materiële gelijkheidsbeginsel vraagt om een gedifferentieerde behandeling van woonwagenbewoners en reguliere woningzoekenden."
BRON: CRM Advies 2018, p. 4
Dit betekent:
De woonwagen mag niet worden genormaliseerd tot een reguliere woning.
De fysieke kenmerken van de woonwagen moeten juist worden beschermd, niet gelijkgetrokken met de dominante wooncultuur.
Wanneer gemeenten woonwagens zonder wielen eisen of chalets als woonwagens presenteren, dan:
behandelen zij woonwagenbewoners als reguliere woningzoekenden,
en dat is volgens het CRM discriminatie.
6. Culturele kenmerken: wielen als identiteitsdrager
Uit De Rolleman geschreven paper genaamd: 'De woonvorm onder vuur'
"De geur van hout, het kraken van de vloer, de aanwezigheid van wielen en de verplaatsbaarheid zijn geen bijkomstigheden, maar elementen die de woonvorm definiëren."
BRON: De Woonvorm onder Vuur randnummer 1.3
En uit de verkenning rapport 'Van uitsterf- naar uitstelbeleid: woonwagenbewoner zoekt nog steeds standplaats'
"Veel woonwagenbewoners stellen dat wielen niet enkel een functionele rol vervullen, maar ook een belangrijk onderdeel zijn van de identiteit en het erfgoed van de woonwagenbewoners."
BRON: Van uitsterf- naar uitstelbeleid randnummer 3.2
Daarmee is vastgesteld:
Wielen zijn cultureel essentieel.
Wielen zijn identiteitsbepalend.
Wielen zijn erfgoed.
7. Wielen zijn wél verplicht — omdat hogere wetgeving bindend is en rechtstreeks doorwerkt
De verplichting dat een woonwagen wielen heeft, volgt rechtstreeks uit bindende internationale mensenrechtenverdragen, jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, het Kaderverdrag inzake de bescherming van nationale minderheden, en artikel 93 en 94 van de Nederlandse Grondwet, die bepalen dat deze hogere normen voorrang hebben boven nationale wetgeving en direct toepasbaar zijn. Hierdoor geldt dat Nederland verplicht is de traditionele woonvorm, inclusief de fysieke en zintuiglijke kenmerken zoals wielen en verplaatsbaarheid, te beschermen.
Op grond van Artikel 93 Grondwet en Artikel 94 Grondwet maken rechtstreeks werkende verdragsbepalingen deel uit van de Nederlandse rechtsorde en hebben zij voorrang boven strijdige nationale wetgeving. Nationale regelgeving die de wezenlijke kenmerken van de woonwagencultuur miskent of onmogelijk maakt, dient daarom door de rechter buiten toepassing te worden gelaten.
Daaruit volgt dat de aanwezigheid van wielen niet kan worden gereduceerd tot een beleidsmatige of technische keuze. Zij vormt een essentieel cultureel kenmerk van de woonwagen en valt daarmee onder de verdragsrechtelijke verplichting van de Nederlandse staat om de traditionele woonvorm en culturele identiteit van woonwagenbewoners effectief te beschermen.