Media

Publicatie 17 december 2025                                                    Redactie woonwagenmedia

Wanneer jongeren uit de woonwagencultuur 'weglopen', betekent dat niet wat het woord voor buitenstaanders misschien suggereert. Het gaat niet om rebellie of impulsief gedrag, maar om een diepgewortelde traditie.

Woonwagen jongeren gaan vrijwillig bij elkaar wonen, vaak vanaf hun zestiende of iets ouder. De volgende dag staan familieleden op de stoep met felicitaties en een uitzet. Binnen de gemeenschap geldt het stel vanaf dat moment als man en vrouw.

Die traditie staat echter onder zware druk. Door gemeentelijk beleid, leeftijdseisen en het ontbreken van startersplekken wordt het voor woonwagenjongeren steeds moeilijker – en soms zelfs onmogelijk – om volgens hun cultuur een gezin te vormen. Wat formeel wordt gepresenteerd als neutraal woonbeleid, werkt in de praktijk als een blokkade van een beschermde minderheidscultuur.

In de woonwagencultuur is de eerste woonplek zelden een reguliere woning. Jonggehuwden beginnen vaak in een caravan of een kleinere woonwagen, geplaatst bij familie op het woonwagenterrein. Het is een tijdelijke oplossing, bedoeld als startpunt. Pas later volgt doorgroei naar een eigen standplaats. Zonder deze tussenfase kan de traditie van 'weglopen' eenvoudigweg niet bestaan.

Precies daar wringt het. Veel gemeenten en woningcorporaties eisen formele inschrijving en stellen leeftijdseisen, hanteren wachttijden van soms tien jaar of langer voordat iemand überhaupt in aanmerking komt voor een plek. Voor jongeren die cultureel al als getrouwd gelden, betekent dit dat samenwonen jarenlang onmogelijk wordt gemaakt.

De landelijke woonwagenvereniging De Rolleman slaat hierover alarm. Volgens de vereniging is hier geen sprake meer van een onbedoeld neveneffect van beleid, maar van een ernstige beperking en inmenging door de overheid in een kwetsbare cultuur die juist bescherming geniet

In een schriftelijke reactie laat De Rolleman weten: 

"Als je weet dat onze cultuur draait om vroeg samenwonen en je maakt dat structureel onmogelijk, dan tast je die cultuur bewust aan," zegt De Rolleman. "Onze jongeren mogen formeel een relatie hebben, maar ze krijgen geen ruimte om die relatie ook daadwerkelijk te leven." 

De gevolgen daarvan zijn zichtbaar en voelbaar op de woonwagenlocaties. Jongeren blijven noodgedwongen bij hun ouders wonen, soms jarenlang nadat zij cultureel al als man en vrouw worden gezien. Anderen proberen noodoplossingen, wonen verspreid of verlaten uiteindelijk de gemeenschap. Dat legt grote druk op relaties. Volgens De Rolleman lopen steeds meer relaties stuk nog vóórdat ze de kans krijgen zich te stabiliseren. 

Daar komt bij dat het langdurig wachten op een eigen plek ook directe gevolgen heeft voor gezinsvorming. Kinderwensen worden uitgesteld, Artsen waarschuwen al langer dat het uitstellen van een eerste zwangerschap medische risico's met zich kan brengen, maar daar lijkt in het beleid geen enkele aandacht voor te zijn. "De overheid plaatst hiermee figuurlijk een kuisheidsgordel om onze vrouwen," stelt woonwagenvereniging De Rolleman. "Niet uit bescherming, maar uit controle. Dat is vernederend en diep ingrijpend."

De Rolleman voegt toe:

"Wij zien dat jonge vrouwen hun wens om kinderen te krijgen moeten parkeren, omdat er simpelweg geen plek is om een gezin te beginnen, Dat uitstel is niet zonder risico's. Medische complicaties liggen op de loer, zeker als vrouwen pas op latere leeftijd kunnen starten met een gezin. Wat hiermee verdwijnt, is niet alleen een woonvorm, maar een essentieel overgangsritueel binnen de woonwagencultuur. De traditie van 'weglopen' is de schakel tussen jeugd en volwassen gezinsleven. Door die schakel weg te nemen, sterft de traditie langzaam af.

Volgens De Rolleman raakt aan meer dan huisvestingsbeleid. De woonwagencultuur is erkend als immaterieel cultureel erfgoed en valt onder Europese bescherming van minderheden. Die bescherming ziet niet alleen op geschiedenis of symboliek, maar op het daadwerkelijk mogelijk maken van een eigen manier van leven. Zonder startersplekken blijft van die bescherming weinig over. 

De overheid kan zich niet blijven verschuilen achter uniforme regels. Gemeenten weten wat de gevolgen zijn van hun beleid, maar laten die gevolgen voortbestaan. Daarmee wordt culturele gezinsvorming niet slechts belemmerd, maar feitelijk onmogelijk gemaakt.

Zolang startersplekken ontbreken en leeftijdsgrenzen onverkort worden toegepast, staat de woonwagencultuur voor een harde realiteit: aanpassen aan normen die niet de hunne zijn, of langzaam zien verdwijnen wat generaties lang vanzelfsprekend was. Daarmee raakt dit beleid niet alleen aan wonen, maar botst het met hogere rechtsnormen. Volgens De Rolleman leidt deze inmenging tot schending van het Kaderverdrag inzake de bescherming van nationale minderheden en van artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, dat het recht op gezinsleven beschermt. Die schendingen wringen bovendien met het nationale recht. De Nationale ombudsman benadrukte herhaaldelijk dat gelijke gevallen gelijk moeten worden behandeld, maar ongelijke gevallen ongelijk. Juist dit is zo'n ongelijk geval, waarin bescherming van cultuur en tradities geen gunst is, maar een rechtsstatelijke plicht. 

Auteur: Damian de Laat