Media

Publicatie 8 januari 2026                                                                                  Redactie woonwagenmedia

Na ruim twee eeuwen krijgt Nederland mogelijk een Constitutioneel Hof. Daarmee komt een einde aan het toetsingsverbod dat sinds 1848 rechters verbiedt om wetten aan de Grondwet te toetsen. Het kabinet wil met deze stap de rechtsbescherming van burgers versterken en de Grondwet een centrale rol geven in de rechtspraktijk. Voor woonwagenbewoners, die al jaren structurele ongelijkheid ervaren binnen de rechtspraak, betekent dit mogelijk een doorbraak.

De Nederlandse Grondwet behoort tot de oudste nog geldende grondwetten ter wereld. Sinds 1814 vormt zij het fundament van de rechtsstaat. Toch kent Nederland één opvallende uitzondering ten opzichte van vrijwel alle andere Europese landen: rechters mogen wetten niet toetsen aan de Grondwet.

Artikel 120 van de Grondwet legt dit verbod vast. De gedachte hierachter was dat alleen de democratisch gekozen wetgever mag oordelen over de grondwettigheid van wetten — niet de rechter, die immers niet door het volk wordt gekozen. Die keuze heeft grote gevolgen gehad. Burgers die menen dat hun grondrechten worden geschonden door een wet, kunnen daar in Nederland niet tegen procederen op basis van de Grondwet. In plaats daarvan moeten zij uitwijken naar internationale instanties, zoals het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg. Juristen en mensenrechtenorganisaties bekritiseren deze situatie al jaren, omdat het de rechtsbescherming van burgers beperkt en de Grondwet reduceert tot een papieren document.

In februari 2025 kondigde het kabinet een historische koerswijziging aan. Het toetsingsverbod moet worden afgeschaft. Rechters mogen voortaan wetten toetsen aan een lijst van klassieke grondrechten, zoals vrijheid van meningsuiting, godsdienstvrijheid, onderwijsvrijheid en het discriminatieverbod. Tegelijkertijd wordt een Nederlands Constitutioneel Hof opgericht: een onafhankelijke instantie die zich specialiseert in de beoordeling van de grondwettigheid van wetten. Rechters kunnen het hof inschakelen via een prejudiciële procedure, zodat er snel duidelijkheid komt in zaken met grote maatschappelijke impact.

De plannen bevinden zich nog in de uitwerkingsfase. Er komt een wetsvoorstel dat in consultatie wordt gebracht en daarna door de Tweede en Eerste Kamer moet worden behandeld. Omdat het om een wijziging van de Grondwet gaat, moet het parlement er in twee lezingen over stemmen, met verkiezingen ertussen. De verwachting is dat het nieuwe systeem pas na 2028 volledig kan worden ingevoerd.

Voor woonwagenbewoners kan het Constitutioneel Hof een cruciale rol gaan spelen. Op de website van de landelijke woonwagenvereniging De Rolleman, wordt onder het kopje 'Rechtspraak' uitgebreid beschreven hoe woonwagenbewoners al jarenlang te maken hebben met structurele ongelijkheid binnen de Nederlandse rechtspraak. 

Rechters hebben volgens De Rolleman, vaak onvoldoende kennis van de woonwagencultuur en handelen vanuit vooroordelen. Volgens De Rolleman leidt dit ertoe dat woonwagenbewoners niet altijd een eerlijk proces krijgen en ongelijk worden behandeld. De vereniging spreekt van een schending van fundamentele rechtsbeginselen, waaronder het recht op een eerlijk proces en het gelijkheidsbeginsel zoals vastgelegd in de Grondwet en internationale verdragen.

In het licht van deze ervaringen verwelkomt De Rolleman de plannen van het kabinet. De secretaris verteld:

"Een onafhankelijk hof dat wetten aan de Grondwet kan toetsen is een belangrijke stap richting een rechtsstaat waarin ook woonwagenbewoners daadwerkelijk kunnen rekenen op gelijke en effectieve rechtsbescherming, juist omdat de Grondwet tot nu toe geen enkele bescherming biedt aan onze gemeenschap, is het van belang dat deze toetsing eindelijk mogelijk wordt."

Of het Constitutioneel Hof daadwerkelijk een verschil gaat maken, zal afhangen van de precieze invulling van zijn bevoegdheden en de bereidheid van rechters om het hof te raadplegen. Maar één ding is zeker: de Grondwet, lang gesloten en ontoegankelijk voor de rechter, lijkt eindelijk opengesteld te worden voor de burger.